Sektor uczelni zawodowych jest chyba najbardziej niezrozumiałym przez środowisko akademickie ze względu na funkcje, które uczelnie zawodowe pełnią lokalnie i regionalnie, ich znaczenie w małych ojczyznach, w których funkcjonują, oraz niepewną przyszłość z powodu niejasnych oczekiwań wobec nich.

Dynamika sektora publicznych uczelni zawodowych (PUZ) oraz kierunki ich rozwoju były przedmiotem projektu badawczego, który prowadził Prof. Dominik Antonowicz z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu wraz z zespołem. Wyniki projektu badacz zaprezentował na konferencji LUMEN 2025.

Uczelnie zawodowe – „wielkie małe uczelnie”

Jak zapewno wiadomo, uczelnia zawodowa to taka, która prowadzi kształcenie uwzględniające potrzeby otoczenia społeczno-gospodarczego oraz nie jest uczelnią akademicką: nie ma ani jednej dyscypliny ewaluowanej na poziomie kategorii B+. Nie może zatem prowadzić studiów o profilu ogólnoakademickim poza określonymi ustawą zawodami, jak m.in. lekarz, pielęgniarka, ratownik, architekt czy nauczyciel.

Pierwsza uczelnia zawodowa powstała w 1998 roku, najmłodsza zaś w 2023. Nie jest to stabilny sektor – uczelnie pojawiają się w nim równie często, jak znikają. Obecnie funkcjonuje 31 wyższych szkół zawodowych, w których kształci się blisko 50 tys. studentów. Poszczególne uczelnie mają też bardzo różne strategie: niektóre chcą skupić się na misji dydaktycznej i regionalnej, inne dążą do akademickości (tzw. academic drift).

Przez niewielką liczbę studentów (ok. 4% ogółu), PUZ często pomijane są w dyskusjach i programach. Systemowo nie są dostrzegalne, ale regionalnie pełnią olbrzymią rolę. Niestety, jest to rola, którą „trudno skwantyfikować i też trudno ją dostrzec z Warszawy”, stwierdził Prof. Dominik Antonowicz.

Mocne strony uczelni zawodowych

Do mocnych stron PUZ należą bardzo dobra infrastruktura dydaktyczna, silne związki z otoczeniem i duża rola miastotwórcza (w tym facylitatora życia społecznego i kulturalnego), pragmatyczne podejście do kształcenia, duża sprawczość i szybkość wprowadzania zmian w odpowiedzi na potrzeby rynku pracy, szerokie działania wspierające studentów, którzy często się ubożsi od kolegów z metropolii, oraz zapewnianie mechanizmu awansu społecznego dla studentów ze środowisk nieuprzywilejowanych. PUZ są niezwykle użyteczne społecznie i ekonomicznie dla lokalnego środowiska.

Prelegent zwrócił szczególną uwagę na mechanizm awansu społecznego, podkreślając, że PUZ są dla swoich studentów uczelniami „jedynego wyboru” – jedyną szansą na dalsze kształcenie i na awans społeczny. Gdyby nie PUZ, szeroka grupa ludzi nie miałaby szansy rozwoju ze względu na swoje pochodzenie społeczne. Tutaj wyraźnie widać prawdziwie transformacyjną rolę edukacji.

Publiczne uczelnie zawodowe pełnią zatem ważną rolę w kształceniu profesji, których przedstawicieli zwykle trudno „ściągnąć” do mniejszych miejscowości, gdzie się znajdują. Są to często również regiony uboższe i mniej atrakcyjne pod względem oferty kulturalnej czy biznesowej. PUZ budują kapitał ludzki niezbędny nie tylko do rozwoju regionów, a wręcz ich normalnego funkcjonowania (zawody medyczne, nauczyciele etc.).

Wyzwania stojące przed uczelniami zawodowymi

Sektor uczelni zawodowych mierzy się z wieloma problemami. Po pierwsze, PUZ tracą studentów, co najczęściej wynika z depopulacji regionów i migracji do dużych miast. Oczywiście, innym powodem jest ogólnie mniejsza populacja studentów, jednak spadek ten jest w przypadku PUZ znacząco większy niż w przypadku uniwersytetów czy uczelni niepublicznych.

Brakuje również spójnej polityki i jasno określonych oczekiwań wobec wyższych szkół zawodowych, a także jednoznacznego określenia granic tego sektora uczelni. Dodatkowo ustrój uczelni zawodowych, wzorowany na uczelniach akademickich, jest niewłaściwy do ich profilu i wielkości.

Kierunek rozwoju uczelni zawodowych

W świetle przeprowadzonych badań, Prof. Dominik Antonowicz widzi przyszłość uczelni zawodowych w staniu się regionalnymi centrami zaawansowanego kształcenia: nie tylko studentów, ale i kształcenia ustawicznego od kształcenia policealnego po seniorów. Jeśli PUZ chcą prowadzić badania, powinny mieć one charakter nie podstawowy, lecz stosowany, aplikacyjny – a najlepiej takie, które można zastosować lokalnie przez wdrożenia.

Uczelnie zawodowe powinny nadal pełnić funkcję trampoliny awansu społecznego, ponieważ stanowią ogromną szansę dla osób z biedniejszych środowisk. PUZ mogą rozwijać się właśnie w kierunku budowania kapitału intelektualnego regionu i wyrównywania szans, np. poprzez kształcenie w zawodach o doniosłym znaczeniu społecznym.