Konferencja LUMEN 2025 rozpoczęła się od debaty rektorskiej moderowanej przez Prezesa Zarządu Fundacji Rektorów Polskich Prof. Jerzego Woźnickiego. Gośćmi panelu byli:

  • Piotr Jedynak, Rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie,
  • Jerzy Lis, Rektor Akademii Górniczo–Hutniczej w Krakowie,
  • Krzysztof Wilde, Rektor Politechniki Gdańskiej,
  • Celina M. Olszak, Rektor Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Celem dyskusji była ocena sytuacji uczelni i ich finansowania ze strategicznej perspektywy. Panel nawiązał do m.in. opublikowanej w październiku 2025 r. przez MNiSW Strategii rozwoju szkolnictwa wyższego. Prof. Jerzy Woźnicki na wstępie zwrócił uwagę, że w latach 2018–2025 mamy do czynienia ze „wzrostem nakładów budżetowych razy półtora, w warunkach, gdy koszt studiów wzrósł razy dwa”. Moderator wskazał też, że w 2018 r. płaca profesora równała się 3,6 płacy minimalnej, a obecnie wskaźnik ten spadł na 2,2.

Jak więc rektorzy oceniają obecne finansowanie szkolnictwa wyższego i czy widzą perspektywy jego poprawy?

Rektor UJ uważa, że w perspektywie 10 lat finansowanie z budżetu państwa się nie poprawi. Kluczowa, choć nie prosta, jest zatem dywersyfikacja źródeł finansowania. Zdaniem Rektora błędem jest przywiązywanie większej wagi do algorytmów podziału subwencji, bo zmieniają one jedynie sytuację pojedynczych uczelni i to na krótki czas.

Prof. Piotr Jedynak wskazał na niską skłonność polskich firm do finansowania badań naukowych, więc na poprawie w tym obszarze powinniśmy się skupić w najbliższych latach. Drugą istotną kwestią jest przeniesienie presji konkurencyjności finansowania badań z poziomu lokalnego na poziom UE, czyli zwiększenie udziału polskich uczelni w pozyskiwaniu środków unijnych, np. z programu Horyzont. Poziom finansowania przez agencje krajowe jak NCN i FNP jest bowiem niesatysfakcjonujący. Prof. Piotr Jedynak podkreślił także ważną rolę kapitału wieczystego w korzystaniu z np. funduszy strukturalnych.

Z kolei w opinii Rektora AGH, przyjęliśmy najgorszy model finansowania uczelni, jaki jest możliwy – model dotacji, który stał się subwencją. Jest to model mało motywacyjny, trudny do przewidzenia i zależny od sytuacji politycznej w kraju. Nic też nie wskazuje, by miał się zmienić, dodał Prof. Jerzy Lis. By uczelnie mogły się rozwijać, potrzebna jest dywersyfikacja finansowania.

Rektor AGH zwrócił również uwagę, że dla uczelni bardzo niekorzystne są zapisy ustawowe, które powodują umieszczenie nauki i szkolnictwa wyższego w budżecie MNiSW, a nie krajowym. Efektem tego są m.in. ograniczenia w dostępie do niektórych źródeł, np. funduszu obronności MON. Prof. Jerzy Lis podkreślił, że konieczne jest uwolnienie systemu finansowania nauki dla wszystkich instytucji, które się tym zajmują, w tym ministerstw. Prelegent poruszył też kwestię cyfryzacji: AGH wdraża systemy typu SAP i ERP, które mają pozwolić na zmniejszenie kosztów i zwiększenie wydajności działania.

Rektor katowickiego UE Prof. Celina M. Olszak obserwuje rosnący rozdźwięk pomiędzy oczekiwaniami państwa, ministerstw i społeczeństwa od uczelni, a inwestycjami, które przeznaczane są na te zadania. Rektor docenia wzrost nakładów, ale podkreśla, że koszty funkcjonowania uczelni wzrosły niewspółmiernie do wzrostu subwencji. Koszty uczelni w 2022 wzrosły o 13%, przychody zaś o 2,5%. W subwencji nie znalazł odzwierciedlenia znaczny wzrost kosztu kształcenia studentów.

Prof. Celina M. Olszak zwróciła również uwagę na rażąco niskie wynagrodzenia adiunktów i młodszych pracowników, zbliżone do pensji minimalnej. To rodzi problemy z rekrutacją kadry i utrzymaniem pracowników, którzy przechodzą do innych sektorów.

Rektor przypomniała, że środki na badania i rozwój w Polsce wynoszą 1,5% PKB przy średniej unijnej 2,3%. Wydajemy mniej na badania niż nasi najbliżsi sąsiedzi, np. Czechy i Słowacja. Jest to zmarnowana szansa, ponieważ inwestycje w naukę są bardzo dochodowe – zgodnie z raportem Konferencji Rektorów Uczelni Ekonomicznych stopa zwrotu jest tutaj jedną z największych w sektorze publicznym. Jedna złotówka zainwestowana w badania przynosi stopę zwrotu przynajmniej 8 zł.

Rektor UE w Katowicach podkreśliła także, że subwencja nie uwzględnia takich zadań, które stoją dziś przed uczelniami, jak cyberbezpieczeństwo czy zrównoważony rozwój. Rozwiązanie widzi w uruchomieniu dodatkowych źródeł finansowania z innych resortów, np. cyfryzacji czy bezpieczeństwa.

Prof. Krzysztof Wilde, tak jak przedmówcy, za istotną uważa dywersyfikację; powinniśmy zwłaszcza więcej korzystać z funduszy Programów Regionalnych UE. Rektor PG sądzi, że nie należy oczekiwać, by przez najbliższą dekadę subwencja wyrównała konkurencyjność z innymi krajami. Kierunek pracy na przyszłość dla uczelni to poprawa zorganizowania, aby oszczędzić środki.

W swojej wypowiedzi Rektor PG przybliżył doświadczenia z budowania kapitału żelaznego. Poszukując dodatkowych środków, zaczęto przyglądać się majątkowi uczelni. Zdecydowano, aby na należącej do Politechniki ziemi „posadowić kapitał żelazny”: wybudować osiedle w ramach partnerstwa publiczno–prywatnego. Rektor opowiedział też o innych inwestycjach PG, takich jak akademik premium czy o hotelu, który jest własnością uczelni. W ten sposób zwiększa się kapitał uczelni.

Nie jest to jednak idealne rozwiązanie. „Moim zadaniem powinno być zarzadzanie uczelnią – dbać o najlepszą jakość nauki, znajdować jak najlepsze rozwiązania, pozyskiwać zewnętrzne pieniądze, prowadzić projekty, prowadzić dydaktykę na ciekawy, aktywny sposób. (…) Marnuję czas próbując sięgnąć i zrobić, przepraszam, że tak to nazwę, geszefty de facto” – mówił Rektor PG.

Zgadza się z tym zdaniem Prof. Piotr Jedynak, Rektor UJ. Uważa, że najlepiej byłoby, gdyby powiększanie kapitału żelaznego i poprawa sytuacji finansowej opierała się na podstawowej działalności uczelni, czyli poprzez badania, prace zlecone, kształcenie, a nie dodatkowe aktywności, jak hotel czy w przypadku UJ winnica.

Prof. Krzysztof Wilde dodał, że z myślą o rozwijaniu przedsiębiorczości akademickiej wprowadzili nową ścieżkę kariery dla osób po doktoracie, które dużo współpracują z przemysłem i przyniosły uczelni znaczne zyski. Zdaniem Rektora taka ścieżka jest idealna dla uczelni technicznej i jej roli w gospodarce.